PvdA deed mistig over standpunt-Irak

Vaak wordt de vraag gesteld: ‘Irak, zijn wij daar niet met z’n allen ingetuind?’ Het antwoord is: ja, zij het met open ogen  en uit vrije wil.

De Atlantische verbondenheid van het kleine Nederland met grote broer Amerika bepaalde in 2002/2003 de Nederlandse  gedragslijn. Ik denk niet dat het veel verschil had gemaakt of er, in plaats van een CDA-VVD(en toen nog LPF-kabinet, een kabinet met inbreng van de PvdA of andere linkse partijen had gezeten. Ook een minister van Buitenlandse Zaken als Van der Stoel of  Van Mierlo had zich vermoedelijk niet aan de invloed van de Atlantici op zijn departement en in het kabinet kunnen of willen onttrekken.

Daar was nog minder reden toe waar destijds een in socialistische kring gevierd man als de Britse premier Blair onvoorwaardelijk de Amerikaanse zijde koos. Een factor bij dit alles was dat Nederland alleen politieke steun gaf – dat wil zeggen: instemde met het Amerikaans-Britse besluit Irak aan te vallen – maar geen militaire steun gaf, zoals vaak ten onrechte is gedacht.

Leerzaam is de kennisneming van de ministerraadnotulen uit de periode vóór 2002. Bij herhaling hebben zowel de paarse kabinetten als vrijwel alle Kamerfracties  (met uitzondering van GroenLinks en  de SP) het Amerikaans-Britse militaire optreden jegens Irak ondersteund, ook in de gevallen waarin dit optreden niet door de Veiligheidsraad was goedgekeurd.

Van Mierlo
Zo merkte Van Mierlo op 19 februari 1998 in de Tweede Kamer op dat hij bij voorkeur ieder militair ingrijpen onder VN-vlag gelegitimeerd zou willen zien door een nieuwe resolutie van de Veiligheidsraad. Ten gevolge van de politieke verhoudingen binnen de raad was dat echter vaak onmogelijk. Tegen de commissie heeft hij betoogd dat de situatie toen onvergelijkbaar was met die in 2003.

Toen ging het om een beperkte  actie, in 2003 om een all-out war.
Daartegen valt wel iets in te brengen. In beide gevallen was een rechtsgrond in de vorm van een VN-resolutie niet aanwezig. Ook bij de beperkte Amerikaans-Britse acties vóór 2002, met inzet van kruisraketten en ‘slimme’ bommen, vielen vele burgerslachtoffers.

Eind 1998, bij Desert Fox, een nieuwe militaire operatie zonder VN-mandaat, kwam de (ontbrekende) rechtsgrond van het Amerikaans-Britse optreden in de ministerraad ter sprake. Minister Pronk protesteerde heftig: dit optreden vormde een inbreuk op de internationale rechtsorde. Uitsluitend de Veiligheidsraad mocht tot het gebruik van geweld besluiten. Hij werd bijgevallen door de liberaal Korthals, toen minister van Justitie. Deze vond het ongewenst dat de VS zich  opstelden als politieagent van de gehele wereld.

Hun werd de mond gesnoerd door minister (van Sociale Zaken) Klaas de Vries, als lid van de Eerste Kamer nu een van de leiders van de Irak-kruistocht tegen Balkenende.
 Naar diens mening was de Veiligheidsraad niet voldoende toegerust om adequaat te reageren. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties achtte hij altijd verdeeld en daarom onmachtig. Machtspolitiek, aldus De Vries, prevaleerde in dit geval boven een strikte toepassing van de regels van de internationale rechtsorde.

Verfrissend
Hij gaf met dat laatste overigens blijk van een verfrissende werkelijkheidszin. Ambtenaren van Buitenlandse Zaken hebben de commissie-Davids verweten dat haar leden zich alleen maar hebben laten leiden door volkenrechtelijke aspecten. Alsof er ook geen politieke afweging gemaakt diende te worden, zoals zij hadden gedaan! In hun boosheid zien zij eraan voorbij, dat de commissie gevraagd was in het bijzonder een oordeel te geven over  volkenrechtelijke aspecten.

Dat heeft zij dan ook gedaan zonder zich expliciet uit te spreken over de vraag of en wanneer dit volkenrecht door machtspolitieke overwegingen terzijde mag worden gesteld.

In sommige media is betoogd dat de commissie-Davids Balkenende een poets heeft gebakken door de PvdA op alle punten gelijk te geven. Niets is minder waar. In het rapport wordt met een aantal veronderstellingen, dierbaar aan de linkerzijde, afgerekend. Ten eerste dat de steun door economische belangen zou zijn ingegeven. Irak heeft na Saoedi-Arabië de grootste olievoorraden ter wereld. Was daarom de Koninklijke/Shell de grote boosdoener en aanstichter van de steun? De commissie laat er geen spaan van heel.

Ook van enig verband tussen de Nederlandse opstelling en de benoeming van  De Hoop Scheffer tot nieuwe secretaris-generaal van de NAVO is niet gebleken. Hij was zowel voor Frankrijk, Duitsland als de VS een geschikte compromiskandidaat. Bovendien diende de vacature zich pas eind januari 2003 aan en verscheen zijn naam eind mei voor het eerst op de lijstjes.

Wonden
Links likt ook zijn wonden, nu de commissie heeft vastgesteld dat er geen enkel bewijs is gevonden voor enige rechtstreekse militaire steun voor of tijdens de invasie van Irak.
Nederland voldeed al ruimschoots aan zijn bondgenootschappelijke militaire verplichtingen door deelname aan de Amerikaanse operatie Enduring Freedom in Afghanistan. Het had verder op verzoek van Washington als defensief wapen Patriotraketten ter beschikking gesteld voor de verdediging van het Turkse grondgebied. Amerika kon het in Irak echt wel alleen af zonder de steun van een handjevol Nederlandse commando’s of F-16’s en de afluisterapparatuur van Hr. Ms. Walrus, die achthonderd kilometer buiten de Iraakse kust opereerde.

Ook de opstelling van de voormalige oppositieleider Wouter Bos, in die dagen verwikkeld in een  kabinetsformatie met het CDA, blijft in het rapport niet onbelicht. Bos had een maand vóór de inval in Irak laten weten dat hij na de resolutie 1441 een tweede resolutie‘wenselijk, maar niet noodzakelijk’ achtte. Dat was ook het standpunt van De Hoop Scheffer en de Nederlandse regering. Vanuit het Nederlandse perspectief betekende dit in feite een vrijbrief voor de Amerikanen voor een inval in Irak.

Weliswaar voegde Koenders in de Tweede Kamer eraan toe dat de PvdA een Amerikaans-Britse Alleingang nooit zou steunen, maar deze toevoeging stond haaks op de eerdere uitspraak van Bos. Deze wilde de deur openhouden voor het standpunt dat het onvermogen van de VN er niet toe mocht leiden dat niets werd ondernomen tegen Saddam Hoessein. Wel verzette Bos zich tegen een ‘inval nu’, omdat de VN-wapeninspecteurs meer tijd moesten hebben.

Gekant
Ook was de PvdA sterk gekant tegen Nederlandse militaire steun aan een invasie.
Uiteindelijk volgde op 24 maart, dus vier dagen na de inval, een gezamenlijke verklaring van CDA en PvdA. Daarin stelden beide partijen ‘het beroep op resolutie 1441 als feitelijke grondslag voor de interventie te accepteren’. Het wekte de indruk dat de PvdA alsnog akkoord was gegaan met de ‘rechtmatigheid’ van de inval, waarmee ze op één lijn bleef met haar standpunt van vóór 2002.

Uiteindelijk strandde de formatie niet op Irak, maar op de noodzaak van nieuwe bezuinigingen. De sfeer was wél grondig bedorven door de kwestie-Irak. Het was immers niet onbegrijpelijk dat Balkenende en de zijnen na hun uitdrukkelijke uitsluiting van militaire steun dachten dat de PvdA en Bos akkoord konden gaan met alleen politieke steun aan de inval. Dat bleek een misrekening. Bos heeft later, op 18 december 2008, inderdaad toegegeven dat de verklaring van 24 maart 2003 ‘mist over het standpunt van de PvdA’ heeft verspreid. Gelijk had hij.