Gedraagt de markt zich als een Bokito?

Rens van Tilburg, 08-02-2010 11:46

Hoe geloofwaardig is Wouter Bos, als hij in verkiezingstijd pronkt met de ideologische veren van Den Uyl? Gedraagt de markt zich als een Bokito?

Wouter Bos kondigde onlangs in zijn Den Uyl-lezing aan de Derde Weg ‘voorbij’ te zijn, voortaan kan ‘de markt’ op een kritischer PvdA rekenen. Direct stonden de linkse koffiezetapparaten te pruttelen, klaar voor een goed gesprek over een ‘links alternatief’ onder het genot van een bakkie troost.

Scepsis
Maar er was ook scepsis. De Derde Weg bracht de sociaal democratie niet alleen liefde voor de markt, ook het politieke proces werd gemoderniseerd en het ‘spinnen’ tot kunst verheven. Het Verenigd Koninkrijk zou de hemel op aarde zijn als de helft van de verkiezingsbeloften van Tony Blair was uitgekomen. In plaats daarvan dreigt het wanhopige land de Conservatieven het roer weer in handen te geven.

Hoe geloofwaardig is Bos, als hij in verkiezingstijd pronkt met de ideologische veren van Den Uyl? Zijn lezing neemt de twijfel zeker niet weg. Zowel de eigen rol van de sociaal democraten in het ontketenen van het marktbeest als het alternatief voor ‘de markt’ blijven hangen in wat ongelukkige metaforen.

Bokito
Zo was daar de ‘Bokito’-metafoor ter verheldering van de nieuwe omgang met de markt: ‘De markt gedraagt zich soms als Bokito. Je kunt heel lang denken dat je hem onder controle hebt maar op een dag doet hij toch wat zijn reflexen hem ingeven. Uiteindelijk geeft een hele brede diepe greppel meer zekerheid dan een goede dompteur.’

Maar was het probleem met die gorilla niet juist dat hij óver de greppel heen zo het ‘publieke domein’ insprong? Een dompteur was sowieso nergens te bekennen. Bos blijft ook vaag over het leven buiten de ‘omgreppelde markt’. Hij wil niet ‘terugvluchten naar het oude geloof in staatsinterventies’ maar ook niet ‘teveel werelden met elkaar proberen te combineren’. Geen markt, geen staat, geen mengvorm: maar wat dan wel?

Maar goed, een nog wat onuitgewerkt alternatief valt, kort na de bekering, te vergeven. Verontrustender is zijn beschrijving van de rol van de sociaal democraten bij het ontsporen van de markt: ‘de derde weg-progressieven sliepen in met een voorheen redelijk getemde vrije markt maar werden wakker met een ontketend monster.’

Ongelukkig
Nu is de vergelijking van regeren met ‘inslapen’ natuurlijk wat ongelukkig. Maar belangrijker is dat hij hiermee wel erg gemakkelijk voorbij gaat aan wat de sociaal democratische regeringsleiders in bed allemaal hebben uitgespookt om die ‘redelijk getemde vrije markt’ op te winden tot een ‘ontketend monster’. Door hier aan voorbij te gaan wekt Bos niet bepaald de indruk het in de toekomst radicaal anders te willen doen.

Het deed me denken aan een bijeenkomst die ik in de herfst van 2008 bijwoonde in Washington DC. Buiten raasden in alle hevigheid de financiële crisis en nationale verkiezingsstrijd.

Maar was het probleem met die gorilla niet juist dat hij óver de greppel heen zo het ‘publieke domein’ insprong?

Binnen luisterden, in een kleine onafhankelijk bookshop, een honderdtal keurige liberals naar John Podesta. Podesta schopte het onder Bill Clinton tot Chief of Staff van het Witte Huis en leidt nu de Democratische denktank Center for American Progress. Hij presenteerde zijn boek met de onbescheiden titel The Power of Progress: How America's Progressives Can (Once Again) Save Our Economy, Our Climate, and Our Country.

Zelfgenoegzaamheid
Het waren wat je noemt historische tijden en enige zelfgenoegzaamheid was deze mensen na acht barre jaren Bush zeker gegund. Toch bekroop mij gaandeweg het Bush-bashen een ongemakkelijk gevoel. Bush kreeg namelijk niet alleen de schuld van Irak, de gebrekkige gezondheidszorg en groeiende ongelijkheid. Ook de financiële crisis was de schuld van Bush, en Bush-alleen. Dat de Democratische president Clinton de financiële markten acht jaar geen strobreed in de weg had gelegd kwam niet ter sprake.

Wat volgde is geschiedenis. Obama won de verkiezingen en gaf het financieel-economisch roer in handen van Tim Geithner en Larry Summers, respectievelijk staatssecretaris en minister van financiën onder Clinton. En waarom ook niet? George W. Bush was immers verantwoordelijk voor alle ellende.

Torenhoog
Inmiddels zijn de bonussen weer torenhoog, en de populariteit van Obama op een dieptepunt. Nu pas grijpt Obama in met wetgeving die veel lijkt op de eind jaren ’90 onder Clinton opgeruimde ‘overblijfsels’ van Roosevelts New Deal.

In hoeverre heeft Bos het nu wel begrepen? Hij dicht vooral Blairs opvolger Gordon Brown een ‘kanjer van een geloofwaardigheidsprobleem’ toe. Zelf houdt hij zich vast aan de ‘schrale troost (..) dat zo ongeveer iedereen het mis had’.

Maar die ‘iedereen’ waren wel voor een belangrijk deel van sociaal democratische huize. Bos noemt het ‘de grootste tragiek van de Derde Weg’ dat de sociaal democraten de vrije markt omhelsden net op het moment ‘dat het moderne kapitalisme van karakter aan het veranderen was’. Hij spreekt van een ‘tragisch timingprobleem’. De echte tragiek blijft daarmee buiten beeld.

Nooit was namelijk de invloed van de sociaal democraten groter dan eind jaren ’90. Ze regeerden in de VS, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Nederland. De sterk verbonden wereldeconomie groeide als kool. Maar ook de roep om de globale markten van kaders te voorzien nam toe, denk aan de demonstraties bij de WTO top in Seattle in 1999. De klimaatcrisis dreigde en de financiële crises in Azië, Rusland en Brazilië toonden de keerzijde van vrije financiële markten.

Historische kans
De sociaal democratie had toen een historische kans om markt en staat te verzoenen. Hun wereldomspannende machtsbasis bood een unieke kans op wereldomspannende afspraken. Dat die kans niet is gegrepen, dat is de echt grote tragiek van de Derde Weg. In plaats daarvan boden de sociaal democraten tegen elkaar op met meer privatisering en liberalisering. Dat afdoen als een ‘tragisch timingprobleem’ biedt weinig hoop.

Rens van Tilburg (1974) is econoom en werkt als adviseur voor de overheid

13 reacties
Sorteer reacties:

	WoekiHypo schreef op 08-02-2010 13:26
	Prachtige kritiek. U bent goed bezig. Doorgaan. WoekiHypo is gematigd liberaal.

	BraveHendrik schreef op 08-02-2010 13:43
	Een 'tragisch timingsprobleem' is jargon voor 'fanatieke geloofsijver van net bekeerden'.

PaulHekkens schreef op 08-02-2010 15:07

Niet Bokito, maar het monster van Frankenstein

Rens van Tilburg vindt de analogie van de financiële markten met Bokito ongelukkig. Misschien bevalt een vergelijking met het monster van Frankenstein beter.

Wouter Bos vergelijkt de markt met Bokito: “Je kunt lang denken dat je hem onder controle hebt, maar op een dag doet hij toch wat zijn reflexen hem ingeven. Uiteindelijk geeft een brede diepe greppel meer zekerheid dan een goede dompteur.” Ik zou daar tegenover willen stellen: “Dé markt bestaat niet.” Er bestaan verschillende markttypen. Iedere middelbare scholier kent ondermeer: volledige mededinging, oligopolie, monopolistische concurrente en monopolie.

Als Adam Smith over gezonde concurrentie, dan doet hij op volledige mededinging. Neoliberalen hebben de zegeningen van de markt eveneens toepasbaar verklaard op oligopolie (en soms zelfs op monopolie). Dat is niet terecht omdat in bij oligopolie marktmacht wordt misbruikt om concurrentie uit te schakelen. De fusie- en overnamen in de jaren ’90 kunnen in dat kader worden bezien. “If you can’t beat them, join them,” was toen het credo. Men dient zich daarbij te bedenken dat het gros van de beursgenoteerde ondernemingen opereren op een oligopolistische markt. Wat wel in snel tempo verandert, is dat deze oligopolies op steeds grotere schaal gedefinieerd dient te worden, van nationaal tot, tegenwoordig vaak, wereldomvattend. Daarmee wordt de problematiek rond deze oligopolies natuurlijk niet kleiner. Dat de torenhoge boetes die EU-commisaris Kroes de afgelopen periode aan zulke in oligopolistische markten opererende ondernemingen oplegde bij deze bedrijven maar mondjesmaat tot gedragsverandering leidde, spreekt in dit opzicht boekdelen.

Daar komt evenwel nog iets bij. In de bankaire sector, die ook als oligopolistische markt opgevat kan worden, is het toezicht uit handen gegeven. De overheid heeft de banken nodig om haar monetaire beleid uit te voeren. Een belangrijk instrument ten aanzien van monetair beleid is namelijk de maatschappelijke geldhoeveelheid en banken hebben daar een grote invloed op doordat zij giraal geld kunnen scheppen. Het monetaire beleid van de laatste decennia wordt ook wel ‘ruim geld’-beleid genoemd. Het betekent in feite: we laten het aan de banken zelf over hoeveel geld ze willen creëren. En ja hoor, ze vonden steeds nieuwe manieren om geld te creëren.

In lekendiscussies naar aanleiding van de kredietcrisis bestaat argwaan ten aanzien van dit mechanisme van geldschepping door banken. Het lijkt een soort tovertruc. In zekere zin is dit lekenwantrouwen terecht. Met een pennenstreek of met een het intoetsen van een paar toetsen kan een bank geld creëren. Dat kan alleen goed gaan als de monetaire autoriteiten daar nauwgezet op toezien. Dat toezicht is evenwel versoepeld, en Nederland was hierbij onder Kok en Zalm eerdere voorhoede dan middenmoter. Nederland is dan ook zwaar getroffen door de financiële crisis, waarbij we nog het geluk hebben gehad dat de ING niet is omgevallen, anders waren we in een scenario als IJsland terecht gekomen.

De markt is dus geen Bokito, want dé markt bestaat niet. De monetaire autoriteiten hebben evenwel van de geld- en kapitaalmarkt een soort Frankenstein gemaakt. Lange tijd leek het gedrag van deze Frankenstein te beheersen en zelfs in het voordeel van het algemeen belang te werken. Het kostte wel een lieve duit aan bonussen, maar dan had je ook wat. Totdat bleek dat het gedrag van dit monster een gruwelijke keerzijde had: de financiële crisis, waarvan we slechts hopen kunnen dat deze voorbij is.

[licht gewijzigde versie van eerdere reactie (d.d. 26/01/2010) op de laatste Den Uyl-Lezing, uitgesproken door Wouter Bos]

Science-Drifter schreef op 08-02-2010 16:23

Bokito verkondigde onlangs in zijn Wouter Bos lezing aan een derde weg te zoeken. Voortaan moet ‘de markt’ opnieuw met de Bokito-familie rekening houden. Direct stonden de apen-dompteurs te pruttelen, klaar voor een goed kalmerend gesprek met Bokito onder het genot van een chiqiuta banaan.

Zo was daar de ‘Wouter Bos-metafoor’ ter verheldering van Bokito’s nieuwe omgang met de markt: Wouter Bos denkt dat hij ver kan springen. Maar tot op de dag van vandaag is zelfs het kleinste greppeltje nog een brug te ver gebleken. ‘Dan ik’ zei Bokito ‘laat Woutertje dat maar eens nadoen’. Bos denk dat hij goed bij de kiezers ligt, terwijl zjn populariteit aan een nieuwe ijstijd begonnen is. ‘Dan ik’ zei Bokita ‘ik heb nog maar een keer een vrouw omhelst maar ik wed dat ik in haar geheugen gegrift sta’.
‘Mijn sprong naar de vrijheid was een “tragisch timingprobleem”, maar ik heb ervan geleerd’ zo sprak Bokito ‘terwijl de derde weg-dompteurs liggen te slapen en Wouter Bos verder ontspoord, ontvreemd ik de sleutel van de vrijheid en als een ontketend monster begin ik aan mijn derde weg naar een wereldomspannende machtsbasis’.

U bent gewaarschuwd!
Prof Pepernoot

	lcmj schreef op 08-02-2010 16:32
	Is het niet zo dat de sociaal-democraten, zowel met veren onder den Uyl als kaal en vederloos onder Kok en Bos, nog nooit in staat zijn geweest de economie naar hun hand te zetten. Helaas geldt dit ook voor de socialisten en de conservatieven. Met de kennis van nu kunnen we proberen om de fouten van het verleden te vermijden en rest ons alleen de hoop dat de volgende crisis minder erg zal zijn.

Adanedhel schreef op 08-02-2010 17:12

"De sociaal democratie had toen een historische kans om markt en staat te verzoenen. Hun wereldomspannende machtsbasis bood een unieke kans op wereldomspannende afspraken. Dat die kans niet is gegrepen, dat is de echt grote tragiek van de Derde Weg. In plaats daarvan boden de sociaal democraten tegen elkaar op met meer privatisering en liberalisering."

Dit is de meest trefzekere observatie die ik in tijden heb gehoord, hulde voor Rens. En op persoonlijke noot, dit is ook waar ik me tijdens Paars I/II het meest aan heb gestoord....als ze op Sky Radio de beurskoersen gaan omroepen, dan moet er een belletje bij je gaan rinkelen, als je enig verstand hebt. Al het gekrakeel over de puinhopen van Paars door mislukte multiculturele samenleving, dat is allemaal bijzaak.

Maar, de visie dat sociaal democraten regeerden in Nederland in de jaren 90 is enigzins beperkt. De PvdA mocht dan nominaal regeren, in kabinetten met de liberale VVD en D66, als je een beleidsinhoudelijke en politiek ideologische analyse maakt dan is er weinig sociaal-democratische signatuur te herkennen. De conclusie dat de PvdA zeer zelfgenoegzaam geregeerd heeft is dan ook zeker gerechtvaardigd, want ze hebben zich laten piepelen door de tijdsgeest en hun honger naar pluche (komend vanuit de PvdA loze jaren 80). De VVD heeft de meeste invloed gehad op het beleid de afgelopen 30 jaar, omdat ze in de verschillende coalities de meeste van hun standpunten hebben kunnen realiseren en politiek kunnen uitwisselen. Eigenlijk was Kok I/II natuurlijk Zalm I/II.

De conclusie is, dat wie er ook in de regering zit, de belangrijkste opdracht is tegengeluiden te organiseren en niet te makkelijk met het heersende gedachtengoed mee te stromen. Dan hoeven we jaren later niet die tenenkrommende verontschuldigingen te horen en die "wir haben es nicht gewusst" onzin (vergl.Balkenende). Uit eigen ervaringen bij de overheid kan ik zeggen dat hypevorming niet alleen een probleem is bij de media.

solo51 schreef op 08-02-2010 21:21

Haha als de markt een Bokito is wat zijn Balkenende, Klink en Bos dan, meereizende parasieten?

Toen ik Zondag naar Buitenhof zat te kijken en die CDA econoom zag dacht ik: Wat houdt jou tegen om naar de USA te gaan? Daar mag jij zelf helemaal alleen je doktersrekening betalen....daar hoef je bijna geen belasting te betalen...etc...Daar mag je gratis creperen....Want zeg nu toch eerlijk wat zou zo een econoom nou in Amerika verdienen...zoeen zonder enige inhoud...die niet eens met argumenten aan komt zetten....
Als we de markt niet volgen loopt heel Nederland leeg. Haha... Nou en? lekker rustig toch, files kunnen niet sneller opgelost worden, huizen te over.....en het gehele CDA ve4rhuist.... Opgeruimd staat netjes...Kok en Bos gaan er natuurlijk achteraan...ze kunnen daar toch echt héél veel meer verdienen....( dacht je werkelijk?)

Ach Bos heeft dat toch ook lopen te verkondigen....en Nijenrode Kok....
Zij zijn het de sociaal democraten die iedere tegenwicht en daarmee evenwicht weggehaald hebben en hun mensen in de uitverkoop gedaan. Solden zou de Belg zeggen...

settler schreef op 08-02-2010 22:13

Een mooi artikel van Rens van Tilburg waarin duidelijk gemaakt wordt dat er vraagtekens gezet kunnen worden bij de lezing van Wouter Bos over het afschudden van de ideologische veren. Dit was volgens Bos wellicht noodzakelijk voor de PvdA omdat marktwerking nu eenmaal geld oplevert waarmee sociaal beleid gevoerd kan worden. Geen foute keuze dus, alleen een slechte timing lijkt het credo te zijn en Bos vervolgt met: “we sliepen in met een redelijk getemde vrije markt, maar werden wakker met een ontketend monster!” Hij suggereert hiermee dat er een onvoorzienbaar voorval plaatsvond (Bokito brak uit zijn kooi) precies op hetzelfde moment dat de PvdA van koers gewijzigd was. Dat is eigenlijk een zwak excuus want dat het moderne kapitalisme van karakter veranderde omdat de economieën van de wereld sterk aan verandering onderhevig waren werd al duidelijk in 1996 toen de socioloog Manuel Castells dit fenomeen in “The Information Age” treffend beschreef.

Je zou dus kunnen zeggen dat het een beetje jammer is dat zelfs een goed geschoold politicus als Wouter Bos zich niet eerst verdiept heeft in de theorie voordat de PvdA zich blind op de markt stortte. Kennelijk had Castells daar een voorgevoel van toen hij schreef dat politici de nieuwe tijd niet begrijpen omdat ze nog steeds denken de samenleving te kunnen sturen zoals vroeger. Hij schreef ook nog dat het politieke systeem het meest achterhaalde deel van onze samenleving is! Intussen is er een jet- setcultuur ontstaan, de cultuur van de internationale zakenwereld, waarin de meeste mensen niet leven en daarom de neiging hebben om de eigen identiteit te versterken. Die veranderende samenleving is door de Britse en Duitse sociaal- democraten gezien als een mogelijkheid om de vrije markt te omarmen en de PvdA intelligentsia wilde daar kennelijk niet bij achterblijven en heeft ook de veren afgeschud.

Toen de PvdA participeerde in twee paarse coalities met het D66 en de VVD, onder leiding van PvdA er Wim Kok, hadden ze hun ideologische veren echter niet af moeten schudden maar ze hadden juist het lef moeten hebben om voor een veranderende samenleving de principes van een economie opnieuw te bedenken. Nu zijn oude principes achteloos bij het grof vuil gezet en is de verzorgingsstaat verkwanseld net zoals b.v. de plantsoenendienst, het spoor, de PTT en ook de vuilnisdiensten. En is iedereen (inclusief de partij) nu gelukkig en is het inderdaad goedkoper geworden? Voor een nieuwe kaste van topbestuurders en uitgerangeerde politici was er veel te winnen bij die nieuwe koers van hun partij maar de natuurlijke achterban van de PvdA is “verweesd” achtergelaten. Dat Kok nu zelfs commissaris is geworden bij Shell en zich zelfs niet meer lijkt te bekommeren over hoge van bonussen, draagt zeker niet bij aan het idee van Wouter Bos dat de PvdA niet veel te verwijten valt en dat ze zich alleen in de timing heeft vergist

WoekiHypo schreef op 09-02-2010 00:11

Gedraagt de markt zich als een Bokito?

Kan iemand mij vertellen
wat het verschil is tussen
de oosterse Bokito en
de westerse Bokito?

Ofwel
wat is het verschil tussen
de radicale islam en
het radicale liberalisme
(neoliberalisme)?

Bij een andere opinie (Wat is waarheid?)
stelde ik de vraag?
Wie is verantwoordelijk voor
het neoliberalisme en de kredietcrisis:
bokito, deskundo of lullo?

Mijn antwoord:
De waarheid van deskundo
is de wil van bokito.
Lullo heeft in onze democratie (?)
niets meer te vertellen.

Het is zoals solo51 schreef
(solo51 schreef op 08-02-2010 21:21):
“Zij zijn het de sociaal-democraten die ieder tegenwicht en daarmee evenwicht weggehaald hebben en hun mensen in de uitverkoop gedaan hebben.”
Kracht en tegenkracht, meekoppeling en tegenkoppeling,
evenwicht, stabiliteit en instabiliteit.
Dit zijn bekende begrippen uit de exacte wetenschap.

Wij hebben een wetenschappelijk opgeleide elite,
die ons bestuurt, maar niets geleerd heeft van de wetenschap.
Het is de taak van het socialisme en de sociaal-democratie tegenspel te bieden aan het sociaal-liberalisme en het liberalisme. Zonder dat tegenspel krijgen we het neoliberalisme, een (extreem) radicale vorm van het liberalisme. Het is dynamica. Het is dialectiek. Het is dynamische dialectiek. Het is Taoїsme. Het is wiskunde.

Bokito staat voor de α-aap.
De α-aap staat voor de (ondeugende) elite.
Het neoliberalisme is een ideologie
waarin de (ondeugende) elite en de hogeropgeleiden
zichzelf als vijand definiëren
van de gewone burgers en de lageropgeleiden.
Het neoliberalisme is gebaseerd op
de ondeugd (de anti-moraal).
Het neoliberalisme is de ideologie
van de Bokito’s.
Laten we er maar niet omheen draaien en
het gewoon benoemen (politiek (in)correct):
Bokito is de duivel zelf.

Dus PvdA:
Terug naar de echte middenweg.
Want welke burger vertrouwt de Bokito’s?

WoekiHypo is gematigd liberaal.

	solo51 schreef op 09-02-2010 08:42
	WoekiHypo schreef op 09-02-2010 00:11 "Want welke burger vertrouwt de Bokito’s?" Laten we maar onthouden, dat wordt nogaleens vergeten, dat ook de Bokito's een 'onderbuik' hebben en op een zeker moment pakken wat ze krijgen kunnen om aan 'het gerief' te komen nadat daar aan de overkant jaren 'dat gerief' lag te lonken.