Vragen over wetenschap en islam

Dames en heren,

Het is mij een groot genoegen hier te spreken bij de opening van het LUCIS, het Leiden University Centre for the Study of Islam and Society, ontstaan na de deconfiture van het ISIM. Het ISIM was een mooi initiatief van OCW en vier universiteiten om de verzamelde kennis over islam en moslimwereld dat bij deze verschillende universiteiten aanwezig is, bij elkaar te brengen en te versterken.

Ik vond dat een belangrijk initiatief, omdat het zo goed paste in de maatschappelijke context van ons land. Toen die organisatievorm na tien jaar niet meer levensvatbaar was - helaas, zeg ik erbij - heeft men snel nieuwe vormen gezocht, en gevonden. Naast de oprichting van ISIS, een landelijke onderzoekschool voor islam-studies, met steun van OCW, hebben maar liefst zeven universiteiten hun eigen islam-studies. In Leiden zijn die het meest zichtbaar verenigd in LUCIS.  Leiden heeft vanouds een forse concentratie van kennis op dit terrein, dus ik hoop dat wij daar allen nog veel profijt van te hebben.

De in het afgelopen decennium toegenomen belangstelling voor de islam heeft rechtstreeks te maken met de gebeurtenissen van 11 september 2001, de terroristische aanslagen van Al Qaida op de Twin Towers in New York en het gebouw van het Pentagon in Washington.

Sindsdien zijn er meer terroristische aanslagen gepleegd waarbij de daders zich geafficheerd hebben als aanhangers van wat zij als de ware islam zien. Aanslagen over de hele wereld: Bali, Istanbul, Casablanca, Hurghada, Madrid, Londen, Bombay – om maar de bekendste te noemen – met vele moslim- en niet-moslim doden tot gevolg. In de nasleep van 11 september 2001 hebben de Verenigde Staten met steun van troepen uit de hele wereld, waaronder Nederland, oorlogen gevoerd in Irak en Afghanistan – met hier naar schatting meer dan honderdduizend doden tot gevolg, de meesten daarvan burgerdoden.

Naar aanleiding hiervan schrijven John Esposito en Dalia Mogahed (vanmiddag ook hier aanwezig)  in de inleiding op hun boek “Wie spreekt er namens de Islam – wat een miljard moslims werkelijk denken” het volgende:

“Terwijl we proberen om te gaan met deze brute daden in een wereld die steeds gevaarlijker wordt en oncontroleerbaarder lijkt, worden we overspoeld door analyses van terrorisme-experts en andere deskundigen die de islam de schuld geven van het wereldwijde terrorisme.

Tegelijkertijd proberen terroristische groeperingen zoals Al Qaida hun boodschap de wereld in te sturen; ze demoniseren het Westen als vijand van de islam en voor alles wat er mis gaat in de moslimwereld wordt het Westen verantwoordelijk gehouden.

Er is sprake van een retoriek van haat en toenemend geweld, die zich manifesteert als anti-Amerikanisme in de moslimwereld en als islamofobie in het Westen. Ondertussen neemt de discriminatie van, en vijandigheid jegens de islam enorm toe. In de nasleep van 11 september 2001 benadrukte president George W. Bush dat Amerika oorlog voerde tegen het terrorisme en niet tegen de islam.

Maar de emoties laaien steeds hoger op en percepties worden verwrongen, als gevolg van de aanhoudende terreurdaden van een kleine minderheid, de uitspraken van haatzaaiers (zowel moslims als christenen), talkshowpresentatoren die ofwel anti-moslim of anti-westers zijn en politieke commentatoren. De islam en de gematigde meerderheid van moslims worden gelijkgeschakeld aan de opvattingen en daden van een extremistische minderheid.”
Einde citaat.

Het is een betoog dat ook in Nederland herkenbaar is. Ook voor Nederland is in dit verband 11 september 2001 een belangrijke datum. Sindsdien hebben wij de opkomst van en de moord op Pim Fortuyn meegemaakt, en daarna, in dit verband een cruciale factor, de moord op Theo van Gogh, nu bijna vijf jaar geleden, door een islamitische extremist.
Ook wij staan voor de vraag hoe hiermee om te gaan.

De openingsconferentie van het LUCIS heeft als titel: “Islam, wetenschap en beleid”.
Die titel verwoordt kernachtig wat idealiter de juiste volgorde is als we het in onze samenleving hebben over de islam.

Eerst komt de vraag: wat is er te weten en te zeggen over de islam in zijn volle diversiteit:  de islam als godsdienst, als politieke factor, als sociaal, cultureel en historisch verschijnsel, als poëtische inspiratiebron, als ….. vul maar in.  Die vraag is zodanig omvangrijk, de invalshoeken van het onderwerp zodanig divers, de opvattingen daarover zodanig uiteenlopend, dat wetenschappelijke beschouwingen over al die vragen en invalshoeken meer dan behulpzaam zijn.

Vandaar het belang van het tweede begrip uit de titel van de conferentie van vandaag: wetenschap. Wat heeft de wetenschap ons te vertellen over de islam, over de moslimwereld, en de leefwereld van hedendaagse moslims in Nederland, Europa en al die andere landen waarin moslims leven en al dan niet de meerderheid vormen, opnieuw in zijn volle diversiteit?

Immers, de wetenschap, met haar pretentie van objectiviteit en waarheid, moet in staat worden geacht om hier enige orde te brengen. En dat kan de wetenschap ook, en zeker ook de wetenschap zoals die in ons land sinds jaar en dag wordt beoefend. Want in dat opzicht zijn islam en moslimwereld géén nieuwe verschijnselen in onze Westerse samenlevingen, waar “we niets van af weten”. In de loop der jaren en zelfs eeuwen is er aan de Nederlandse universiteiten heel veel aandacht besteed aan de diverse aspecten van de moslimwereld en de islam, en zeker hier in Leiden.

En daarmee ben ik aangekomen bij het derde begrip uit de titel van deze conferentie. De kennis en de inzichten die de wetenschap heeft ontwikkeld, moeten breder worden verspreid en benut bij het formuleren van politiek en maatschappelijk beleid.

Het lijkt mij dat de huidige maatschappelijke en politieke discussie over de islam en moslims in ons land zich niet veel van deze drieslag aantrekt. Met andere woorden, ik denk dat al die verschillende opvattingen en inzichten die er in en over de moslimwereld bestaan, onvoldoende over het voetlicht komen en dat er daardoor in het maatschappelijke debat veel te weinig rekening mee wordt gehouden.

“De wetenschap” valt er als het ware tussenuit. Om die stelling van enige argumentatie te voorzien, wil ik wijzen op het eerder genoemde werk van Esposito en Mogahed “Wie spreekt er namens de Islam– wat een miljard moslims werkelijk vinden”, in 2008 door uitgeverij De Wereld in het Nederlands uitgebracht. 

Een boek waar jarenlang onderzoek en raadpleging van duizenden moslims van diverse pluimage in diverse landen aan ten grondslag ligt en waarin de variëteit die de moslimwereld kenmerkt, tot uitdrukking komt, en dus niet alleen maar de extremen die in het huidige discours de boventoon voeren. Een boek dat ondanks de goede recensies in de geschreven media, genegeerd is door de publieke opiniemakers en dat misschien mede daardoor nauwelijks tot politici en andere beleidsmakers is doorgedrongen.

Dat de wetenschappelijke kennis niet tot politiek en de media doordringt lijkt mij overigens niet alleen een zaak van politici en journalisten, maar ook één die de wetenschap zich zelve moet aantrekken.

Dat is dus één van de dringende vragen die ik aan het LUCIS stel. Zorg ervoor dat de wetenschappelijke kennis en inzichten niet binnen de wetenschappelijke wereld blijven, en doe uw uiterste best om die inzichten werkelijk een rol te laten spelen in het maatschappelijke discours.

Als oud-rector van een universiteit weet ik dat ik mij nu meng in het oude debat over de vraag of dat wel de taak van de academie is. Maar als burgemeester van Amsterdam, waar het debat over de islam een onderstroom in de discussie is geworden, vind ik dat de wetenschap zich in hoge mate moet inspannen om midden in dat debat te komen. Ik weet het, het wordt niet altijd gezien als de core-business van de universiteit, maar dat is het wel. De universiteiten hebben hier een maatschappelijke taak.

Als ik het maatschappelijke debat over islam en moslims zoals het nu gevoerd wordt overzie, dan vallen mij de volgende kenmerken op.

In de eerste plaats ligt de focus vaak op radicale, fundamentalistische of streng orthodoxe varianten van de islam, op het daarmee samenhangende gevreesde terrorisme, op de geradicaliseerde jihad, op geweldpleging en geweldprediking. Zonder enige twijfel zijn dit kwesties –gegeven de gepleegde aanslagen en de angst die zij aldus doelbewust veroorzaken- waartegen de samenleving zich wil en moet wapenen en dat gebeurt ook.

Maar: geeft die focus nu een getrouw beeld van wat islam en moslimwereld voorstellen? Als niet-kenner denk ik dan: dat kan niet waar zijn. Zoals iedere grote godsdienst moet òòk de islam vele kamers kennen – en, ik herhaal het nog maar een keer, een boek als van Esposito en Mogahed geeft veel voedsel voor die laatste stelling.

In de tweede plaats constateer ik dat er in de discussie nogal eens sprake is van een vermenging van islam en kwesties als criminaliteit, overlast en sociale misstanden. Interessant voorbeeld hiervan was een vraag die mij in het programma Pauw en Witteman van 23 september jl. werd voorgelegd. Het programma zou gaan over mijn zojuist gepubliceerde boek “Binden”, waarin lezingen die ik de afgelopen jaren heb gehouden, zijn gebundeld, waaronder enkele over de plaats van religie in het publieke domein.

Daarover, zo werd de vraag ingeleid, zou het gaan – waarna een filmpje werd vertoond, waarin ik zei dat problemen die ambulancepersoneel bij hun werk ondervonden, vaak te maken hadden met Amsterdammers van Marokkaanse afkomst. Dat had dus helemaal niets met religie, en zeker niet met islam of moslims te maken, zoals, Paul Witteman na enige discussie snel toegaf. Maar die vermenging zat dus voorin zijn bewustzijn.

Kortom: ik zou vandaag gebruik willen maken van deze conferentie, van de aanwezigheid van vele wetenschappers èn van de aanwezigheid van vertegenwoordigers van de media, voor een oproep om de opvattingen die in Nederland de openbare meningsvorming over islam, moslims en moslimgemeenschappen bepalen, te toetsen aan wetenschappelijke inzichten.

Wat kan de wetenschap bijvoorbeeld zeggen over de juistheid van de volgende beelden die hier van islam en moslimgemeenschappen bestaan?
-    De islam is een gewelddadige religie,  
-    Nederland islamiseert, wat betekent dat precies? Is het waar? Zo ja, wat zijn de consequenties daarvan? Levert het gevaren op? Of kan het bijdragen aan de ontwikkeling van onze samenleving?
 - Is het waar dat (ook internationaal) de extremistische varianten van de islam oprukken?
- Is de islam onveranderlijk en dus een “achterlijke” godsdienst, een godsdienst die niet past in de ontwikkelingen die de afgelopen eeuwen in het westen hebben plaats gevonden? En zou daarom ook ‘de’ moslimwereld – of grote delen daarvan -  als onveranderlijk, of achterlijk zijn te beschouwen?
- Verdraagt de islam zich met een westerse democratische rechtstaat, of ruimer: kan een moslimland democratisch zijn?

Daarnaast zijn er twee andere vragen die ik graag voorleg.

De eerste sluit aan op het boek van Esposito en Mogahed: wat willen moslims in Nederland als het gaat om hun participatie en integratie in de Nederlandse samenleving? Want wat weten wij daarvan? De stem van ‘gewone’ moslims (de gewone hardwerkende moslim, om in het jargon te blijven) komt in het maatschappelijke debat weinig voor het voetlicht. Wij horen nogal eens radicale uitspraken, en er wordt veel gesproken over moslims, maar biedt dat nu een goed inzicht in wat er in doorsnee onder moslims in onze samenleving leeft?

De tweede vraag neemt als uitgangspunt dat Nederland een flink aantal migranten heeft uit landen met grote moslimgemeenschappen zoals Marokko, Turkije en Suriname; dat geldt in ieder geval voor de grote steden. Zijn er in die landen van herkomst belangrijke trends op het gebied van de islam waarmee wij in Nederland rekening moeten houden?

Dames en heren,
Dat zijn de onderwerpen waarvan ik zou hopen dat het LUCIS zich ermee gaat bezighouden. En, ik zei het al, ik zou hopen, dat disseminatie van kennis en inzicht ten behoeve van het maatschappelijke discours een apart punt van aandacht zal zijn. Dat is niet alleen van belang voor dat maatschappelijke debat, maar minstens evenzeer voor de kans op succes van LUCIS.
En ik hoop dat LUCIS een succes wordt. Dat wens ik u dan ook in hoge mate toe.