Boer moet straks misschien stoppen

Zes inkooporganisaties van supermarkten bepalen voor 70 procent wat ons land thuis eet. 75 duizend boeren, ongeveer 6.000 verwerkers en 1.500 handelsorganisaties moeten door hun fuik om etenswaar te kunnen verkopen aan 16,5 miljoen mensen in Nederland. In andere ontwikkelde landen is het niet anders. Dat heeft consequenties.

Varkens
Een handjevol inkopers kan kiezen uit duizenden boeren die allemaal dezelfde tomaten, varkens, aardbeien, aardappelen en komkommers verkopen. Onze open markten maken hun keuze nog ruimer. Dus als paprika’s, komkommers en tomaten uit het Spaanse Almeria goedkoper zijn, dan laten ze die uit ons eigen Westland liggen. Van daarginds zijn ze vaak goedkoper, ondanks een reisje van 2.000 kilometer en vrachtwagens die 1 liter diesel op iedere 3 van die kilometers verstoken.

Dit voorjaar klaagden aardbeientelers over de waterige en zure Spaanse aardbeien die onze supers verkochten voordat hun Hollandse daar lagen. Hebben Spanjaarden dan alleen van die waterige zure? Welnee, maar die kwaliteit vonden de inkopers goed genoeg. De consument wil een aardbei, dus hij moet niet zeuren.

Verwerkers maken van boerenproducten als rogge, aardbeien, kippen, varkens, melk, groenten en fruit de kant-en-klare producten die we thuis eten. Uit hun fabrieken komen brood, boter, jam, gebraden kippen, kazen, vleeswaar, gesneden groenten, komkommersalade, chips, beschuiten, snelklaar aardappelpartjes, crackers, vruchtensappen, limonades en nog veel meer.

Behalve het handjevol wereldwijd opererende eetfabrieken voor lang houdbare spullen als Unilever, Procter & Gamble, Nestlé, Sara Lee en Danone, zitten de verwerkers in hetzelfde schuitje als de boeren. Omdat ze altijd meer dan genoeg concurrenten hebben die hetzelfde kunnen maken als zij, spelen inkopers hen tegen elkaar uit.

Ruzie
Zelfs met de grootste A-merken lukt hun dat. Afgelopen jaar ruzieden de Belgische super Delhaize met Unilever en onze eigen Albert Heijn met Vrumona (Heineken) over hun inkoopprijzen. Hoe dit soort gevechten is opgelost, wordt nooit bekendgemaakt, al weet iedere supermarktkenner dat ze in het nadeel van de merkfabrikant uitvallen. Over Vrumona wordt gefluisterd dat het 20 procent van zijn omzet zou verliezen als het niet bij AH op het schap was teruggekeerd. 

Daarom wint de super. Hij heeft de winkels en de klanten en weet dat consumenten trouwer zijn aan een winkel dan aan het merk van een leverancier. Als hij maar voldoende vertrouwde spullen op het schap houdt, kan hij om de beurt zelfs de allergrootste leveranciers de duimschroeven aandraaien.

Je zou denken dat eten er steeds goedkoper van wordt. Een hele gebraden kip in de aanbieding kost minder dan een zak kattengrit. Gratis in de natuur getapt mineraalwater kost meer dan een pak melk.

Duur
Maar kijk even verder, want je blijkt duur uit als je weet hoe de prijs is opgebouwd. Voor een kilo uien krijgt een boer nauwelijks 2 cent. Ook al is dat het gevolg van overaanbod, bij de super liggen ze nog steeds voor 89 cent. Met netje erom, dat wel. Een kilo varken levert de boer 1,45 euro op.

Het tot worst gedraaide restvlees van zeg maar 70 cent kost bij de super zomaar 14,50 euro per kilo. Die koopt het in voor minder dan 3 euro – in onsjes gesneden, verpakt en gestickerd. Daar doet de slager dus al het werk voor wat we ‘waardetoevoeging’ noemen.  Na de slager gebeurt er niets meer met die pakjes worst. Niettemin betaal je er in de super fors meer voor. 

Aan een kilootje trostomaten hoeft alleen maar een bakje te worden toegevoegd.  Die kilo verlaat de kas op dit moment voor 15 cent. Bij de super betaal je een euro of 3. Daar zit een factor 20 tussen. Een koker Pringles van 165 gram kost 1,99 euro. De aardappelpulp waarvan ze van gemaakt zijn, kost een cent of 2. Zit daar een waardetoevoeging tussen van een factor 100?

Kostprijs
Boeren verkopen onder hun kostprijs. Hun verwerkers worden kort gehouden. De supers bepalen het spel. Dat is het onbedoelde, maar logische effect van drie factoren:
het voedselbeleid dat westerse overheden na de Tweede Wereldoorlog hebben gevoerd.
de manier waarop supermarkten hun winkels runnen.
het ontstaan van multinationale giganten als gevolg van de sinds decennia uiterst competitieve markt voor etenswaren.

Om de economie aan te jagen, moest eten goedkoop worden, zodat mensen geld overhielden om te besteden aan kleren, auto’s en al dat andere waar we inmiddels aan gewend zijn.  Met subsidies en beschermingsmaatregelen kwam een beleid tot stand dat ervoor zorgde dat te veel boeren te veel van hetzelfde produceerden.

De subsidies worden inmiddels afgebouwd, maar de boeren en hun niet-multinationale verwerkers zitten met de gebakken peren. Het probleem is dat hun eindafnemers oneindig veel groter zijn geworden dan zijzelf en ze elkaar moeten beconcurreren. Om mee te kunnen, moeten ze van hun banken groter en dus goedkoper worden dan hun collega’s.

De supers zal het een zorg zijn, want ze weten dat er altijd duizenden boeren zullen blijven. In Europa zullen de ruim tachtig inkooporganisaties van supers fuseren of samenwerken om hun inkoopmacht verder te vergroten en hun leveranciers verder op achterstand te zetten.

Kassabon
Supers denken niet in marge per product, maar in marge op je kassabon. Hun assortiment bestaat uit lokkers, basisspullen en margemakers.  Bier, koffie, wc-papier en waspoeder en ander houdbaar met een merk erop worden in de reclame vaak onder de kostprijs verkocht.

Dat verlies wordt teruggehaald op andere delen van het assortiment, met name op groenten en fruit, brood, kaas en vleeswaar. Precies de producten dus die het dichtst staan bij de boer en diens kleinere verwerkers. De winst die de boereneconomie toekomt, bloedt weg naar andere categorieën. Daar zit het drama.

Net als in elektronica en auto’s zijn er in voeding een paar grote mondiale producenten  komen bovendrijven. Ze maken hun etenswaren in één fabriek voor de hele wereld, waardoor de kosten zo laag zijn dat ze zelfs opwegen tegen de kostbare  logistiek die dat met zich meebrengt.

Maar ook zij hebben last van de lage en zelfs negatieve marge die de supers op hun producten maken. Daarom moeten ze kosten besparen of winstmakers ontwikkelen die niets kosten, zoals Pringles. Het is niet zo gek dat we steeds dikker worden, want reclamemakers moeten ervoor zorgen dat we van zulke producten flink dooreten.

Desnoods voorzien ze die van de claim dat ze gezonder zijn dan hun ongezondere varianten, zoals Vrumona deed met z’n Vitaminwater, een gesuikerde variant van Sourcy mineraalwater. Wie nog niet begrepen had waarom producten tegenwoordig gezondheidsclaims hebben, begrijpt het nu.

Moeten we het nu gaan hebben over die zielige boer, de ons belazerende voedingsindustrie en die kwaaie super? Nee. Zo heeft het spel zich nou eenmaal ontwikkeld. We moeten nadenken over de gevolgen van het feit dat onze boeren geen partij meer zijn voor hun eindafnemers.

Bijbenen
Ook niet als ze consolideren en tien of zelfs vijftig maal zo groot worden als nu. De vraag moet gesteld worden hoe lang boeren nog doorgaan met boeren als ze doorkrijgen dat ze de gewenste goedkoopte niet meer kunnen bijbenen en er heel andere ontwikkelingen gaande zijn.

Toen afgelopen winter naar buiten kwam dat Daewoo Logistics letterlijk de helft van Madagaskar wilde overnemen voor landbouwdoeleinden, werd tevens bekend dat in korte tijd 8 miljoen hectare landbouwgrond in Afrika, Zuid-Amerika, de Oekraïne, Rusland en Australië is opgekocht door enkele Arabische, Chinese en Zuid-Koreaanse investeerders. Dat is een gebied dat 2,3 maal zo groot is als Nederland en 4,2 keer zo groot als ons landbouwareaal.

Het is waarschijnlijk dat het om nog aanmerkelijk meer gaat. Dat is nog eens consolideren!  Dergelijke investeerders kunnen zorgen voor ongehoorde volumes in gewassen en dieren voor vleesproductie waar de boer zoals wij die kennen niet meer tegenop kan. Het kan ertoe leiden dat onze boeren ophouden met produceren, zoals ook de scheepsbouw en zware metaalindustrie uit ons land verdwenen.

Is dat erg? Ja, want als we zijn wat we eten en weten hoe dat rendabel wordt gemaakt, dan kunnen we maar beter niet alles in handen van een paar investeerders leggen. Daar moeten we het over hebben voor het per ongeluk al zover is.