Pas op voor haat

Steeds vaker als ik een nogal kritische column over het beleid van de overheid of over een standpunt van een politicus of een politieke partij schrijf, heb ik er een dubbel gevoel bij.

Aan de ene kant meen ik natuurlijk wat ik schrijf en vind ik dat beleid of dat standpunt schadelijk voor de burger, voor de overheid of voor de politiek. Aan de andere kant ben ik bang bij te dragen aan de antigevoelens tegen politiek en overheid als zodanig.

Haat
Die gevoelens worden steeds sterker en nemen steeds vaker de vorm aan van echte haat. Mijn intuïtie zegt me dat die haat levensgevaarlijke trekken begint te vertonen. Levensgevaarlijk voor de democratie.

Jongstleden dinsdag las ik in NRC Handelsblad de column ‘Morele standaard losgelaten’ van Elsbeth Etty. Zelden heb ik een column gelezen die zo vlijmscherp, zo precies en zo doeltreffend onder woorden brengt wat de reden is van de ondergang van de sociaal-democratie zoals die gestalte heeft gekregen in de PvdA.

Zij hekelt de voorkeursstem van Wouter Bos bij de Europese verkiezingen op René Cuperus, de man die in zijn boek De wereldburger bestaat niet beredeneert dat een groot deel van de voormalige PvdA-aanhang de ressentimenten van de Wilders aanhang deelt en dat de PvdA daarom een flink stuk moet opschuiven in de richting van het populisme om ook de stemmers met dat ressentiment te kunnen vertegenwoordigen.

Ressentiment
Bos was voorstander van Cuperus als lijsttrekker bij de Europese verkiezingen, om ook de eurosceptici het gevoel te geven dat zij zich bij de PvdA thuis kunnen voelen. Zoals ook onder aanvoering van Wouter Bos en Jeroen Dijsselbloem door de PvdA een opstelling in het integratiedebat werd gekozen die de bedoeling had tegemoet te komen aan het ressentiment tegen moslims.

Daarom werd het beleid van minister Rita Verdonk op hoofdlijnen gesteund.
Elsbeth Etty fileert deze politiek als volgt: ‘De rol van emancipatorische bewegingen kan niet, op straffe van hun uitschakeling, bestaan uit de passieve weerspiegeling van de meningen van een achterban.

Zo maakt de PvdA zich overbodig en verdwijnt in de populistische leegte. Haar bestaansrecht is niet het louter reflecteren van heterogene en innerlijk tegenstrijdige meningen in de samenleving.

‘Vanouds droeg de sociaal-democratie een eigen overtuiging uit, niet om meerderheden te weerspiegelen, maar om ze te creëren. De sociaal-democratie is verloren als zij wil volgen in plaats van leiden, als zij meebuigt met haar tegenstanders of als zij hypocriet meehuilt met de wolven in het bos.’

Striemend
Het zijn striemende woorden die genadeloos de vinger leggen op de oorzaak van de teloorgang van de PvdA als vormgever van de sociaal-democratie in Nederland. Vanaf de deelname aan het derde kabinet-Lubbers onder leiding van Wim Kok in 1989, in een hogere versnelling tijdens paars van 1994 tot 2002 en na de Fortuyn-zege in de hoogste versnelling onder Wouter Bos, heeft de PvdA afstand gedaan van de ambitie een aanhang te zoeken op basis van, zoals Elsbeth Etty het formuleert, de morele standaarden van de sociaal-democratie.

In plaats daarvan is de Partij van de Arbeid een morele standaard gaan zoeken op basis van de opvattingen en ressentimenten onder het electoraat. Daarmee ‘verschiet de voormalige aanhang van kleur omdat de PvdA zelf geen kleur bekent, geen leiding of richting biedt en niet openlijk de strijd is aangegaan met het populisme, maar zich ernaar schikt’, schrijft Etty.

Ik onderschrijf het betoog van Etty volledig en ik heb haar redenering in andere bewoordingen vaker op deze plaats verkondigd. Maar het lezen van haar column heeft mij verlost van het dubbele gevoel waar ik het in het begin van deze column over had.

Schikken
Het blootleggen en aan de kaak stellen van het verlies van de morele standaarden van de sociaal-democratie voeden niet de haat tegen de overheid en de politiek, maar het verlies van de morele standaarden en het schikken naar het populisme doet dat.

De onwil en de angst om het populisme te lijf te gaan en vraagsturing in de politiek te vervangen door het aanbod van een samenhangende toekomstvisie, los van de waan van de dag en het ressentiment van delen van het electoraat, brengt de democratie in gevaar.

Een democratie functioneert alleen als er sprake is van een voortdurend debat tussen leiding en volgelingen, of, als men het zo wil noemen, tussen een politieke elite en het volk. De spanning daartussen is niet het probleem, maar de poging die spanning weg te nemen.